Du lịch có trách nhiệm ở Việt Nam: 7 thói quen nhỏ khi đi tour cộng đồng

Lần đầu đi tour bản làng hay ở homestay, nhiều người có cùng những băn khoăn: chụp ảnh người dân có được không, nên mua quà ở đâu, rác thì bỏ chỗ nào, cho trẻ em bánh kẹo có nên không. Phần lớn du khách đều có thiện chí, nhưng nếu thiếu thông tin thì vẫn dễ vô tình gây phiền cho chính cộng đồng mình muốn giúp. Dưới đây là một khung nghĩ đơn giản và bảy thói quen nhỏ bạn có thể áp dụng ngay từ chuyến đi tới.

Hiểu nhanh ba trụ cột: con người, hành tinh, kinh tế

Du lịch phát triển thiếu kiểm soát có thể gây quá tải, rác thải, thiếu nước sạch và làm tổn hại thiên nhiên. Để cân bằng, du lịch bền vững thường được nhìn qua ba trụ cột:

• Con người: tôn trọng và gìn giữ văn hóa, mang lại lợi ích thật cho cộng đồng sở tại.
• Hành tinh: hạn chế tác động lên môi trường, từ nước, năng lượng đến rác thải.
• Kinh tế: tiền du lịch được chia sẻ công bằng và giúp sinh kế địa phương phát triển lâu dài.

Trách nhiệm này nằm ở cả hai phía: doanh nghiệp vận hành có trách nhiệm, còn du khách chọn cách đi, cách tiêu tiền và cách cư xử có trách nhiệm. Việt Nam cũng đã đưa phát triển bền vững vào khung pháp luật về du lịch. Bảy thói quen dưới đây là phần việc bạn, với tư cách du khách, hoàn toàn chủ động được.

7 thói quen nhỏ khi đi tour cộng đồng

1. Chọn đơn vị tổ chức "xanh" bằng vài câu hỏi đơn giản

Trước khi đặt tour, hãy hỏi thẳng: hướng dẫn viên có phải người địa phương không, gia đình đón khách nhận được bao nhiêu phần chi phí, đoàn có giới hạn số người không. Một doanh nghiệp xanh thường thể hiện rõ việc tiết kiệm năng lượng và nước, quản lý chất thải, bảo vệ môi trường và đảm bảo điều kiện lao động công bằng. Nếu đơn vị trả lời mơ hồ hoặc chỉ dùng chữ "eco" cho đẹp mà không có việc làm cụ thể, bạn nên cân nhắc lại. Đoàn nhỏ thường ít gây xáo trộn cho bản làng hơn đoàn đông.

2. Ưu tiên hướng dẫn viên và homestay do người địa phương vận hành

Khi người bản địa trực tiếp dẫn đường hoặc đón khách, tiền đến tay cộng đồng nhiều hơn và bạn cũng hiểu văn hóa sâu hơn. Ở Sa Pa có những mô hình trekking do phụ nữ làm chủ, dẫn đường bởi hướng dẫn viên người H'Mông, kết hợp nghỉ homestay. Tại Mai Châu có homestay do cộng đồng quản lý, còn ở miền Tây như Cái Bè hay Cần Thơ có nhiều nhà vườn do chính gia đình địa phương điều hành, gắn với nông dân và nghệ nhân. Ở thành phố, bạn có thể thử các tour đi bộ do học sinh dẫn ở Hà Nội và TP. Hồ Chí Minh, nơi các em đổi công dẫn đường lấy cơ hội luyện tiếng Anh.

3. Mua sắm ở nơi tiền đến tận tay người làm ra

Đồ thủ công, thổ cẩm, nông sản mua trực tiếp từ hợp tác xã, nghệ nhân hoặc doanh nghiệp xã hội giúp sinh kế bền vững hơn so với hàng sản xuất hàng loạt bán ở quầy lưu niệm. Ở Hà Nội có những quán cà phê theo mô hình doanh nghiệp xã hội, đào tạo nghề cho người khuyết tật trí tuệ, hay các spa thuê kỹ thuật viên khiếm thị được đào tạo bài bản, hoặc giới thiệu tắm thảo dược truyền thống của người Dao. Một số tour vùng ven Hà Nội còn trích phần phí để hỗ trợ tài chính vi mô cho phụ nữ địa phương. Khi mua hàng, hãy hỏi ai làm ra món đồ và làm trong bao lâu, vừa để hiểu giá trị, vừa để mặc cả nhẹ nhàng, có chừng mực.

4. Mang theo "bộ không rác" và tự giữ rác của mình

Nhiều bản vùng cao chưa có hệ thống thu gom rác đầy đủ, nên chai nhựa bạn bỏ lại có thể bị đốt hoặc trôi xuống suối. Hãy chuẩn bị bình nước cá nhân, túi vải, hộp đựng đồ ăn và ống hút tái sử dụng nếu bạn cần. Hỏi chủ nhà xem có thể rót thêm nước đun sôi hay nước lọc không thay vì mua chai mới. Rác khó xử lý như pin, vỏ snack, khẩu trang thì gói lại mang về nơi có điểm thu gom tốt hơn.

5. Dùng nước và điện như người trong nhà

Ở nhiều vùng núi và vùng sông nước, nước sạch là tài nguyên quý, nhất là vào mùa khô. Tắm nhanh, khóa vòi khi đánh răng, tắt đèn và điều hòa khi ra ngoài là những việc nhỏ nhưng cộng lại rất đáng kể khi có nhiều khách. Nếu homestay không thay khăn và ga giường mỗi ngày, hãy xem đó là điểm cộng chứ không phải thiếu sót. Dùng xà phòng, dầu gội ít hóa chất cũng giúp nước thải đổ ra ruộng, suối sạch hơn.

6. Hỏi trước khi chụp, ăn mặc và cư xử theo nếp bản

Luôn xin phép trước khi chụp ảnh người dân, đặc biệt là người già, trẻ em và các nghi lễ; một nụ cười kèm cử chỉ chỉ vào máy ảnh thường là đủ để hỏi. Ăn mặc kín đáo khi vào nhà dân, đền chùa hay nhà văn hóa, cởi giày khi chủ nhà làm vậy, và tránh chạm vào bàn thờ hoặc vật dụng thờ cúng. Giữ âm lượng vừa phải vào buổi tối vì người dân thường dậy sớm làm đồng. Nếu thấy dấu hiệu kiêng kỵ như cành lá cắm trước cửa, hãy hỏi hướng dẫn viên trước khi bước vào.

7. Ăn món địa phương và học vài câu chào hỏi

Ăn món theo mùa do chủ nhà nấu không chỉ ngon mà còn giữ tiền ở lại cộng đồng và giảm phụ thuộc vào thực phẩm chở từ xa. Hãy nói trước nếu bạn ăn chay hay dị ứng để chủ nhà chuẩn bị, và cố gắng lấy vừa đủ để không bỏ thừa. Học vài câu như "xin chào", "cảm ơn" bằng tiếng Việt, hoặc nhờ hướng dẫn viên dạy lời chào bằng tiếng dân tộc. Chỉ vài từ thôi cũng giúp cuộc gặp gỡ trở nên ấm áp hơn hẳn.

Áp dụng ở các điểm đến lớn

Những thói quen trên không chỉ dành cho bản làng. Việt Nam có nhiều di sản thế giới được UNESCO công nhận, và đây cũng là nơi dễ quá tải nhất. Ở vịnh Hạ Long, bạn có thể ưu tiên các tàu cam kết vận hành có trách nhiệm và tham gia làm sạch vịnh. Ở phố cổ hay danh thắng nổi tiếng, hãy cân nhắc đi vào giờ vắng, đi bộ hoặc đạp xe thay cho xe máy thuê khi quãng đường ngắn.

Những lỗi nên tránh

• Cho trẻ em tiền hoặc bánh kẹo: dễ tạo thói quen xin xỏ, bỏ học và hại răng. Nếu muốn giúp, hãy hỏi chủ nhà hoặc ủng hộ trường học, quỹ cộng đồng qua kênh chính thức.
• Mặc cả quá gắt với người bán nhỏ lẻ: vài nghìn đồng với bạn có thể là cả bữa ăn với họ.
• Biến người dân thành "đạo cụ" chụp ảnh: chĩa máy vào nhà riêng, nghi lễ hay người đang làm việc mà không hỏi.
• Tin ngay nhãn "sinh thái": không kiểm tra xem tour có thực sự thuê người địa phương và xử lý rác đúng cách không.
• Bỏ rác lại vì nghĩ "đã có người dọn": ở nhiều bản, không có ai dọn cả.

Lời kết

Du lịch có trách nhiệm không đòi hỏi bạn phải hoàn hảo hay tốn kém hơn. Chỉ cần chọn đúng đơn vị, mua đúng chỗ, mang rác về và cư xử như một vị khách tử tế, chuyến đi của bạn đã góp phần giữ cho bản làng, dòng sông và cánh rừng Việt Nam còn đẹp cho những người đến sau. Hãy chọn một thói quen để bắt đầu ngay trong chuyến đi tới.