Sa Pa đi bản cùng người dân: homestay, nghề thủ công và cách đi đúng

Nhiều người lên Sa Pa, đi vài điểm check-in quen thuộc rồi về. Kết quả là họ thấy ruộng bậc thang đẹp nhưng gần như không biết gì về người đang sống ở đó. Nếu bạn muốn ngủ trong bản, ngồi bên bếp lửa, học nhuộm vải và mua món đồ thủ công mà vẫn chắc tiền đến đúng tay người làm, dưới đây là những kinh nghiệm thực tế để đi cho đúng.

Mẹo đi bản Sa Pa cùng cư dân địa phương

1. Chọn tuyến bản vừa sức, bắt đầu từ thung lũng Mường Hoa

Thung lũng Mường Hoa là lựa chọn dễ nhất cho lần đầu, với các bản như Lao Chải (người H'Mông Đen) và Tả Van. Từ trung tâm Sa Pa, bản H'Mông Đen cách khoảng 20 phút đi xe máy hoặc khoảng 2 giờ đi bộ. Gia đình có trẻ nhỏ có thể đi xe xuống rồi chỉ đi bộ một đoạn ngắn trong bản. Người khỏe hơn thì đi bộ cả tuyến, mất trọn một ngày. Tuyến này rất đông vào mùa du lịch, nên khởi hành sớm buổi sáng để đường vắng và trời mát.

2. Thuê hướng dẫn viên là người trong bản

Nhiều phụ nữ H'Mông, Dao ở Sa Pa đang tự làm hướng dẫn viên trekking. Họ dẫn bạn qua nhà mình, ruộng mình và kể chuyện bằng góc nhìn người trong cuộc. Một số người nói được tiếng Anh, rất tiện cho khách quốc tế. Khi chọn, hãy hỏi rõ:

• Họ sống ở bản nào và tuyến đi qua những đâu.
• Giá đã gồm bữa trưa, vé tham quan (nếu có), homestay chưa.
• Đoàn bao nhiêu người, tốc độ đi ra sao.

Đặt qua homestay, hợp tác xã hoặc nhóm du lịch cộng đồng trong bản thường giúp tiền đến trực tiếp tay người dân hơn là qua nhiều tầng trung gian.

3. Ngủ homestay ít nhất một đêm

Đi trong ngày thì bạn chỉ thấy cảnh, ngủ lại một đêm mới thấy nhịp sống: bữa tối quây quần, sáng sớm sương phủ ruộng, người dân ra đồng. Homestay trong bản thường đơn giản, có thể là phòng chung với nệm trải và màn, nên hỏi trước nếu bạn cần phòng riêng hoặc nhà vệ sinh khép kín. Mang theo dép đi trong nhà, đèn pin nhỏ và áo ấm, vì đêm ở Sa Pa lạnh kể cả mùa hè. Nếu được mời, hãy thử tìm hiểu cách bố trí nhà truyền thống: bếp, gian thờ, chỗ để nông cụ, mỗi thứ đều có ý nghĩa riêng.

4. Học vẽ sáp ong và nhuộm chàm

Đây là hai nghề gắn liền với trang phục của người H'Mông và người Dao. Ở xã Tả Van có hợp tác xã cộng đồng tổ chức trải nghiệm vẽ sáp ong và nhuộm chàm cho du khách. Một buổi học batik hoặc thêu thường đủ để bạn hoàn thành một sản phẩm nhỏ trong một ngày. Nên mặc đồ cũ vì chàm rất khó giặt sạch, và nhớ rằng phần bạn làm chỉ là một bước rất nhỏ trong quy trình thật.

5. Thử giã bánh dày, làm hương thảo mộc và khăn lưu niệm

Ngoài nhuộm vải, nhiều bản có các hoạt động hợp với cả gia đình:

• Giã bánh dày và làm hương thảo mộc theo cách của người Giáy.
• Tự làm khăn lưu niệm để mang về làm quà.
• Mặc thử trang phục truyền thống và chụp ảnh, nên hỏi chủ nhà cách mặc cho đúng.

Trẻ em thường rất thích giã bánh, còn người lớn thì có cơ hội trò chuyện với người làm nghề.

6. Tắm lá thuốc của người Dao Đỏ, rồi ăn trưa nhà dân

Tắm lá thuốc là trải nghiệm phổ biến ở bản người Dao Đỏ, đặc biệt dễ chịu sau một ngày đi bộ. Bạn có thể kết hợp với bữa trưa tại nhà người dân để tiết kiệm thời gian. Người có bệnh tim mạch, huyết áp hoặc đang mang thai nên hỏi kỹ trước khi ngâm nước nóng, và không nên tắm ngay khi vừa ăn no.

7. Ăn theo mùa, ăn như người bản

Ẩm thực bản địa thay đổi theo mùa và dùng các gia vị đặc trưng của vùng Tây Bắc. Hãy thử rau su su, đậu phụ làm mới mỗi sáng, và nếu đủ dũng cảm thì có thể nếm lươn, dế, ếch. Nói trước với chủ nhà nếu bạn ăn chay hay dị ứng thực phẩm; họ thường sẵn lòng điều chỉnh khi được báo sớm.

8. Mua đồ thủ công để hỗ trợ sinh kế

Một bộ trang phục H'Mông Đen làm từ sợi gai mất gần một năm mới hoàn thành, riêng khâu nhuộm chàm có thể kéo dài bốn đến sáu tháng. Khi hiểu điều đó, bạn sẽ thấy việc trả giá xuống tận đáy là không công bằng. Mẹo mua hàng:

• Ở chợ Sa Pa, đồ thủ công chất lượng thường nằm ở khu phía sau và tầng trên, không phải các sạp ngay lối vào.
• Hỏi người bán mất bao lâu để làm món đồ; câu trả lời giúp bạn phân biệt hàng thủ công với hàng sản xuất hàng loạt và ra mức giá hợp lý.
• Mua trực tiếp từ người làm trong bản, hoặc tại hợp tác xã, để tiền đến đúng chỗ.
• Trả giá nhẹ nhàng nếu muốn, nhưng khi đã đồng ý thì giữ lời.

9. Giữ phép lịch sự trong bản

Luôn hỏi trước khi chụp ảnh người, nhất là người già và trẻ em. Không tự ý vào nhà, chạm vào bàn thờ hay các vật dụng cúng bái. Mặc trang phục kín đáo, nói khẽ khi đi qua nhà dân. Không cho trẻ em tiền hay kẹo dọc đường; nếu muốn giúp, hãy góp sách vở qua trường học hoặc qua người có trách nhiệm trong bản.

10. Chuẩn bị đồ đúng cho đường đất

Đường xuống bản có nhiều đoạn dốc, trơn khi trời mưa. Mang giày có độ bám tốt, áo mưa mỏng, nước uống và túi đựng rác mang về. Đi theo nhóm có hướng dẫn viên, tránh tự đi đường tắt qua ruộng vì dễ làm hỏng bờ ruộng và lạc đường.

Những lỗi nên tránh

• Chỉ đi theo tour đông người, chạy qua bản trong vài giờ rồi cho rằng mình đã "trải nghiệm bản làng".
• Ép giá đồ thủ công thật quá thấp, hoặc mua hàng in sẵn tưởng là đồ thêu tay.
• Chụp ảnh cận mặt người dân mà không xin phép.
• Đi giày thể thao đế trơn trong mùa mưa trên đường đất dốc.
• Không hỏi trước giá dịch vụ, dẫn đến hiểu lầm về chi phí ăn uống, homestay hay hướng dẫn viên.

Lời kết

Sa Pa có hàng chục thôn bản với nhiều nhóm dân tộc như H'Mông, Dao Đỏ, Giáy, Tày, mỗi nơi một nếp sống riêng. Chỉ cần chậm lại, chọn người dẫn đường là cư dân địa phương, ngủ lại một đêm và mua đồ một cách công bằng, chuyến đi của bạn vừa đáng nhớ hơn, vừa góp phần giữ gìn văn hóa và sinh kế của chính những người làm nên vẻ đẹp nơi đây.