Bánh canh đầu cá lóc chợ Đồn: hương vị xưa giữa lòng Đồng Nai

Lần đầu nghe một người bạn gốc Biên Hòa kể về bánh canh đầu cá lóc chợ Đồn, tôi chỉ nghĩ đó là một món quê bình thường. Rồi tôi tìm đọc thêm và biết rằng món này từng nổi danh đến mức dân Sài Gòn lái xe hơi lên cho-don, dong-nai (chợ Đồn, Đồng Nai) mỗi chiều cuối tuần chỉ để ăn. Thế là tôi xách ba lô lên đường, vừa để ăn, vừa để nghe lại một câu chuyện ẩm thực đã có hơn tám mươi năm tuổi.

Câu chuyện phía sau tô bánh canh

Chợ Đồn nằm ở vùng Bửu Hòa, ven sông Đồng Nai, thuộc Biên Hòa. Theo lời kể của người cao tuổi trong vùng, món ăn ra đời khoảng đầu thập niên 1940. Khi ấy, ghe chở cá đồng từ miền Tây cập bến chợ Đồn, và một bà đầu nậu cá được người dân gọi là bà Ba Láng có tài hấp cá lóc sao cho đầu cá nở to mà không rã. Phần đuôi cá, bà nấu thành nồi bánh canh.

Ban đầu, bà chỉ bày hai chiếc bàn thấp trước hiên, thắp đèn dầu, bán vào những tối có gánh hát về diễn ở rạp hát chợ Đồn. Chính các đoàn hát đi lưu diễn khắp nơi đã vô tình "quảng bá" món ăn này. Khoảng giữa thập niên 1950, bà mở quán hẳn hoi, và đến thập niên 1960–1970, chợ Đồn trở thành điểm hẹn ăn uống quen thuộc của giới khá giả Biên Hòa lẫn Sài Gòn. Nghe kể đến đây, tôi càng nóng lòng muốn ngồi vào bàn.

Thời điểm đẹp nhất để đến chợ Đồn, Đồng Nai

Đồng Nai có khí hậu hai mùa rõ rệt giống TP.HCM:

• Mùa khô (khoảng tháng 12 đến tháng 4): trời nắng ráo, ít mưa, rất hợp để vừa ăn vừa dạo quanh Biên Hòa. Tháng 3–4 có thể khá oi.
• Mùa mưa (khoảng tháng 5 đến tháng 11): mưa thường đến nhanh vào chiều tối rồi tạnh. Ngồi húp tô bánh canh nóng lúc trời vừa dứt mưa lại là một trải nghiệm rất đáng nhớ.
• Dịp lễ hội: quanh Rằm tháng Giêng, khu Cù lao Phố gần đó tổ chức lễ hội ở Thất Phủ cổ miếu (chùa Ông), không khí rất nhộn nhịp.

Tôi đi vào một chiều thứ Bảy đầu mùa khô, đúng cái khung giờ mà ngày xưa dân sành ăn hay tìm về.

Di chuyển

Chợ Đồn cách trung tâm TP.HCM chỉ khoảng 30 km, nên rất dễ đi về trong ngày.

• Xe máy hoặc ô tô: đi theo hướng Xa lộ Hà Nội về Biên Hòa, hoặc đi qua khu vực Tân Vạn. Thời gian khoảng 45–90 phút tùy giờ kẹt xe.
• Xe buýt: có nhiều tuyến nối TP.HCM với Biên Hòa, xuất phát từ khu vực bến xe Miền Đông hoặc các điểm lân cận.
• Metro số 1 kết hợp xe công nghệ: tôi chọn cách này, đi metro đến ga cuối Suối Tiên rồi gọi xe công nghệ về Bửu Hòa, vừa nhanh vừa tránh được kẹt xe.
• Đi lại tại chỗ: khu chợ Đồn khá nhỏ, có thể đi bộ. Để sang Cù lao Phố hay trung tâm Biên Hòa, xe công nghệ hoặc xe ôm là tiện nhất.

Điểm tham quan nổi bật quanh chợ Đồn, Đồng Nai

Ăn xong, tôi dành nửa ngày còn lại để dạo Biên Hòa, một vùng đất có lịch sử hơn ba thế kỷ.

Chợ Đồn và bến sông

Buổi sáng, chợ vẫn mang nhịp sống của một chợ quê ven đô. Ra bến sông, tôi hình dung cảnh ghe cá miền Tây cập bến năm xưa, nơi khởi nguồn của món ăn mình vừa thưởng thức.

Làng gốm Tân Vạn

Nằm sát Bửu Hòa, đây là cái nôi của gốm Biên Hòa nổi tiếng với men xanh đồng trổ bông. Ghé xem các lò gốm, bạn sẽ hiểu thêm vì sao vùng này từng có nhiều chủ lò giàu có.

Cù lao Phố và Thất Phủ cổ miếu

Cù lao Phố từng là thương cảng sầm uất từ cuối thế kỷ 17. Thất Phủ cổ miếu, người dân quen gọi là chùa Ông, mang kiến trúc Hoa đặc trưng với mái ngói và chạm khắc tinh xảo.

Chùa Đại Giác

Ngôi chùa cổ trên Cù lao Phố, gắn với nhiều giai thoại lịch sử. Khuôn viên yên tĩnh, rợp bóng cây, rất hợp để nghỉ chân sau bữa trưa.

Văn miếu Trấn Biên

Được xem là văn miếu đầu tiên ở xứ Đàng Trong, công trình hiện nay đã được phục dựng. Không gian rộng, sạch sẽ, có hồ sen và cổng tam quan đẹp để chụp ảnh.

Khu du lịch Bửu Long

Còn được ví là "vịnh Hạ Long thu nhỏ" với hồ nước, núi đá và chùa trên núi. Nếu còn sức, bạn có thể leo lên chùa Bửu Phong ngắm toàn cảnh.

Đình Tân Lân và bờ sông Đồng Nai

Đình cổ giữa trung tâm Biên Hòa, gần bờ sông. Chiều tối, tôi ra công viên ven sông hóng gió, nhìn dòng Đồng Nai lững lờ trôi.

Ẩm thực nên thử

Cuối cùng cũng đến phần chính. Tô bánh canh đặt xuống bàn, nước dùng trong, ngọt thanh từ cá, sợi bánh canh mềm, khúc cá lóc chắc thịt. Món ăn không cầu kỳ, nhưng chính sự mộc mạc ấy làm tôi húp sạch đến giọt cuối.

• Bánh canh cá lóc: nước dùng ngọt tự nhiên, thêm hành ngò, tiêu, ớt. Nên ăn khi còn nóng.
• Đầu cá lóc hấp: linh hồn của chợ Đồn. Đầu cá to, thịt mềm, được ăn kèm bánh tráng, rau sống, đồ chua, chấm nước mắm tỏi ớt hoặc mắm nêm. Tôi cuốn một cuốn đầy đặn, chấm mắm nêm, và hiểu ngay vì sao người xưa mê đến vậy.
• Nem nướng, bò nướng: từng được các quán ở chợ Đồn bổ sung vào thực đơn bên cạnh món cá, rất hợp khi đi nhóm.
• Bưởi Biên Hòa: đặc sản trái cây của vùng, nên mua vài trái làm quà.

Khu vực nên ăn: quanh chợ Đồn ở Bửu Hòa là nơi gắn với món ăn này. Số quán đã ít đi nhiều so với thời hoàng kim, nên bạn hãy hỏi người dân địa phương quán nào vẫn còn nấu theo kiểu xưa. Ngoài ra, trung tâm Biên Hòa có nhiều lựa chọn ăn uống đa dạng cho bữa tối. Hiện nay ở phường Trấn Biên (Biên Hoà cũ) có nhiều quán cháo cá lóc được bán ở nhiều nơi như:

• Tý Cháo Cá Lóc • Địa chỉ: Đường D4 - Võ Thị Sáu, P. Trấn Biên), TP. Biên Hòa, Đồng Nai
• Quán Ăn 42A – Cháo Cá Lóc Rau Đắng & Bánh Canh Cá • Địa chỉ: 42A Huỳnh Văn Lũy, Khu Phố 1, P. Trấn Biên, Đồng Nai
• Quán Cháo Cá (Phan Chu Trinh) • Địa chỉ: 4H – 5H đường Phan Chu Trinh, phường Quang Vinh (nay thuộc khu vực phường Quyết Thắng / Trấn Biên), TP. Biên Hòa, Đồng Nai (rẽ vào từ đường hột vịt lộn Thu Hà)

Lưu trú

Vì gần TP.HCM, phần lớn khách đi về trong ngày. Nếu muốn ở lại:

• Ngân sách thấp: nhà nghỉ, khách sạn mini quanh Bửu Hòa, Tân Vạn hoặc gần các tuyến đường chính, giá phải chăng, tiện ăn sáng ở chợ.
• Tầm trung: khu trung tâm Biên Hòa, gần sông Đồng Nai, thuận tiện đi Văn miếu, đình Tân Lân và Cù lao Phố.
• Cao cấp hơn: một số khách sạn, khu nghỉ dưỡng ven sông hoặc khu vực Bửu Long có không gian xanh, phù hợp gia đình.

Kinh nghiệm & lưu ý

• Đi vào buổi chiều hoặc trưa: đầu cá hấp thường có số lượng giới hạn, đến muộn có thể hết.
• Hỏi giá trước khi gọi đầu cá: giá thường tính theo kích cỡ con cá, nên hỏi rõ để tránh bất ngờ.
• Đi nhóm 3–4 người: một đầu cá hấp lớn ăn kèm cuốn bánh tráng rất hợp để chia sẻ.
• Cẩn thận xương cá: đầu cá lóc có nhiều xương nhỏ, nhất là khi cho trẻ em ăn.
• Tránh giờ cao điểm trên đường từ TP.HCM: khu vực Xa lộ Hà Nội, Tân Vạn hay kẹt vào sáng sớm và chiều tối ngày thường.
• Mang theo áo mưa vào mùa mưa: mưa chiều đến nhanh, nhất là khi di chuyển bằng xe máy.
• Mang ít tiền mặt: các quán bình dân, chợ quê không phải nơi nào cũng nhận chuyển khoản hoặc thẻ.

Lời kết

Rời chợ Đồn lúc trời chạng vạng, tôi mang theo không chỉ vị ngọt của tô bánh canh mà cả câu chuyện về một bà đầu nậu cá, những gánh hát rong và một thời Biên Hòa xưa. Nếu bạn có một ngày rảnh ở TP.HCM, hãy thử ghé chợ Đồn, Đồng Nai. Tôi tin bạn sẽ hiểu vì sao một món ăn giản dị có thể sống qua ngần ấy năm tháng.